AANTEKENING

LIJKVERBRANDING VERSUS TER AARDE BESTELLING

De 'feodale' traditionele rouw- en begrafenisceremonies waren een ingewikkeld gebeuren. De stervende werd op een plank gelegd, zodat het familiebed niet werd bezoedeld. De dood werd aangekondigd door gehuil en witte vaandels. De dode werd gewassen met water dat speciaal voor de gelegenheid was gekocht, vervolgens gekleed en in een luchtdichte lijkkist geplaatst. Zijn zieletablet werd bij de zieletabletten van zijn voorvaderen op het huisaltaar geplaatst, waar het van alle familiale gebeurtenissen op de hoogte werd gehouden. De rouwenden trokken witte gewaden aan en begonnen een rouwperiode. De eigenlijke begrafenisceremonies werden geleid door taoïstische priesters en boeddhistische monniken in ruil voor geld⁽¹⁾. De dode kreeg ook papieren geld en papieren goederen mee⁽²⁾ zoals een huis en kookpotten, die bij de begrafenis werden verbrand. Bij de jaarlijkse herdenking werd rijkelijk voedsel en drank aan de overledene geofferd⁽³⁾. Als tegenprestatie verwachtte de familie geluk, rijkdom en nageslacht. Wanneer zij hun offerplicht echter niet nakwamen, verloor de voorvader zijn vaste plaats in de andere wereld en werd een 'hongerige geest' en bracht de familie ongeluk. Daarom was het nodig de voorvader te vriend te houden door kostbare correcte begrafenis- en rouwplechtigheden, zelfs al moest de familie zich daarvoor in schulden steken.

De uitroeping in 1949 van de Volksrepubliek China betekende niet dat de Chinese bevolking op dat ogenblik de communistische geest te pakken had. De oude tradities die de familieverhoudingen en de gewoonten inzake huwelijk en begrafenis regelden, waren allerminst gebroken. De partij wilde die tradities doorbreken om haar macht namens het volk over de burgers te kunnen uitoefenen, zodat deze goedschiks of kwaadschiks de wil van de partij zouden uitvoeren, volledig beschikbaar waren voor inschakeling in de productie en hun spaargeld niet langer onproductief werd belegd. Dat is maar ten dele gelukt, want de Chinese burgers laten de staat liefst links liggen en gaan hun eigen gang. De familieband is nog hecht. En al is het huwelijk door de registratie formeel gesloten, het wordt als vanouds traditioneel bevestigd door een feest voor familie- en vrienden, waarvoor het jonge paar zich zo nodig in de schulden steekt. De Chinese burgers, vooral buiten de steden, houden ook vast aan de oude begrafenisgewoonten, zoals blijkt uit de royale aanleg en heraanleg van graftombes.

Het is niet meer het communistische revolutionaire elan - dat is ter ziele - maar de pure noodzaak zoveel mogelijk landbouwgrond te sparen, die partij en staat dwingt de burgers te winnen voor crematie. De aanleg of herstelling van familiegraven is niet meer toegestaan, bestaande graftombes moeten worden opgeruimd. Daardoor kwam de laatste jaren 66.600 hectaren landbouwgrond vrij. In de steden is crematie de gangbare practijk, in de dorpen is dat vaak niet mogelijk bij gebrek aan crematoria, maar worden gemeenschappelijke begraafplaatsen voorzien. China telt 1200 crematoria en ruim 100.000 openbare begraafplaatsen. In 1998 werden 3,2 miljoen stoffelijke overschotten gecremeerd, 39,6% van het aantal overledenen van dat jaar. Maar als alle burgers zich zouden laten cremeren, per jaar toch ongeveer tien miljoen, dan doemt een nieuw probleem op: waar moet de asse heen. De stedelijke begraafplaatsen waar de asbussen geplaatst worden, kampen al met plaatsruimte, Shanghai bijvoorbeeld heeft nog ruimte voor vijf jaar. De partij wijst daarom op het voorbeeld van Zhou Enlai en Deng Xiaoping wier asse boven zee werd uitgestrooid. Het lijkt me dat dan een nieuw probleem opduikt. Wat zijn de gevolgen voor het zeemilieu als jaarlijks de asse van tien miljoen Chinezen in zee zou worden gestort?

De eerste nationale regeling van de lijkbezorging dateert van 1985. Daarvoor werd volstaan met locale regelingen en sociale druk binnen de werkeenheid. De regeling van 1985 is zeer summier. Maar ook zeer voorzichtig geformuleerd. De doelstelling is bevordering van lijkverbranding en opruiming van graftombes, maar met een reeks uitzonderingen waaronder de graven van revolutionaire martelaren. Die uitzonderingen zijn in de regeling van 1997 weggevallen. De regeling van 1997 neemt een reeks bepalingen van 1985 over, vult die aan en ordent het geheel systematisch in zes hoofdstukken. De belangrijkste aanvullingen betreffen ten eerste de grote rol die aan de bestuursorganen wordt toebedeeld, waardoor duidelijk wordt dat de lijkbezorging eerder een administratieve dan een familiale aangelegenheid is, ten tweede de planmatige aanpak van de bouw van crematoria en andere uitrusting, en ten derde de strenge strafbepalingen, daar waar in 1985 alleen staatspersoneel en dan alleen in de ernstige gevallen een administratieve tuchtmaatregel tegemoet konden zien, en ten vierde de aandacht voor hygiene en de voorkoming van milieuvervuiling. Die milieuvervuiling ontstaat door niet-optimale regeling van de verbranding, of door het gebruik van nylon of pvc voor kisten, kistbekleding en lijkwaden, waardoor giftige stoffen, stank en zwarte rook uit de schoorsteen ontsnappen. Daarom stelt de werkeenheid een ijzeren kist voor het vervoer ter beschikking, het lijk wordt dan zonder kist in de kachel gestoken. Ook de lijkwade wordt soms afgenomen en hergebruikt. Het diep begraven heeft een zelfde utiliteit: het grondwater wordt niet vervuild en men kan er nuttige bomen en struiken boven planten.